In december verscheen het position paper ‘Het hbo in transformatie: de doorwerking van AI naar onderwijs’ van René van der Burgt en Mario van Rijn. Wilfred Rubens besprak het uitgebreid in zijn blog, en terecht: dit is food for thought voor iedereen die nadenkt over de toekomst van het hoger onderwijs. AI dwingt ons niet alleen om ons onderwijs te heroverwegen, maar ook om fundamenteel na te denken over de rol van de hogeschool in de samenleving. Wat betekent het als kennisoverdracht niet langer het hart van ons onderwijs hoeft te zijn? En hoe kunnen we de kans grijpen om van een diploma-fabriek te transformeren naar een regeneratief systeem? In deze blog deel ik mijn belangrijkste inzichten uit het paper, gekoppeld aan mijn eigen ervaringen en visie op de regio als campus.
Leven Lang Ontwikkelen, maar dan echt
Een verantwoord hbo vraagt om een LLO-aanbod dat niet alleen aansluit bij arbeidsmarktvraagstukken en maatschappelijke opgaven, maar ook bij de intrinsieke behoefte van mensen om zich te ontwikkelen, nieuwsgierig te blijven en zingeving te vinden. Nu benaderen veel hogescholen LLO nog als een verdienmodel met een toetsstraat. Maar wat als we het zien als een publieke opdracht: mensen in staat stellen om zich op een menswaardige manier te blijven ontwikkelen en bij te dragen aan een rechtvaardige, duurzame samenleving? Hoe ziet zo’n aanbod eruit? En hoe voorkomen we dat het een leeg begrip wordt?
Flexibilisering: van fabriek naar persoonlijke groei
Flexibilisering is al jaren een speerpunt, maar in de praktijk blijven we steken in halfslachtige oplossingen. “Hebben studenten hier wel behoefte aan?” is een veelgehoorde vraag – maar de echte vraag is: bieden we wel écht flexibiliteit? Nu optimaliseren we vooral de bestaande structuur (bijvoorbeeld met ‘leren zonder drempels’), in plaats van te transformeren. Echte flexibilisering betekent dat we lerenden faciliteren met just-in-time, just-enough ontwikkeling, waarbij de studieduur afhangt van persoonlijke groei, niet van wetmatige tijdsnormen. Het gaat om het stapelen van credentials, rekeninghoudend met talent, ervaring en persoonlijke voorkeuren. Dat vraagt om een radicaal andere blik: niet de fabriek optimaliseren, maar het systeem herontwerpen.
Van diploma naar brede basis: wat moet de professional nog leren in het tijdperk van AI?
AI neemt kennisoverdracht en routinetaken over. Wat blijft er dan over voor de professional? Het paper benadrukt het belang van een brede basis: kritisch denken, inter- en transdisciplinair werken, technologische geletterdheid en ethisch leiderschap. Bij de HAN geven we hier invulling aan door instellingsbreed te werken aan wereldburgerschap en digi- en data(AI)-vaardigheden. Maar hoe vertalen we dit naar de praktijk? Het paper maakt een mooi onderscheid tussen hoofd (verdieping en oordeelsvermogen), handen (innovatie- en implementatiekracht) en hart (moreel kompas). De winst van AI-versnelling kunnen we inzetten om te vertragen waar het nodig is: ruimte voor reflectie, ethiek en menselijke maat.
Toetsing in het AI-tijdperk: van product naar proces
Traditionele toetsing richt zich op beroepsproducten – maar wat als AI die producten net zo goed (of beter) kan maken? Het paper stelt dat we moeten verschuiven naar reflectie, validatie en feedback op AI-resultaten. Ik ga een stap verder: laat studenten eerst zelf een opdracht maken, en gebruik AI om die te verrijken of te vergelijken. Of geef studenten en AI dezelfde opdracht, en vraag hen om de verschillen en leerpunten te analyseren. Zo ligt het leereffect niet in het corrigeren van AI, maar in het kritisch beoordelen en leren van verschillen.
De andere leeromgeving
De transformatie van de hogeschool betekent dat we de leeromgeving anders inrichten. De leeromgeving ontwikkelt van een egosysteem naar een ecosysteem: dynamische en geïntegreerde maatschappelijke knooppunten waar leren, onderzoeken en innoveren samenkomen. Geen vrijblijvende omgeving, maar fysieke en digitale hubs: een ontmoetingsplaats, innovatielabs met ruimte voor validatie, reflectie en het maken van vlieguren. Hierin speelt technologie een belangrijke rol, waaronder XR, simulaties, een AI infrastructuur en het werken met digital twins. Dit vraagt wel om een andere manier van werken, formele verankering (geen vrijblijvendheid) en strategische convenanten voor een gezamenlijke infrastructuur (met dataverantwoordelijkheid). Zie ook mijn blog over de regio als campus
Wat als we niks doen?
In het paper is een apart hoofdstuk geweid aan het scenario waarin we niks veranderen. De auteurs betogen dat sprake is van een dalende relevantie van het hbo door externe ontwikkelingen. We verliezen op waarde (kennis en diploma), op snelheid (tempo), op personalisatie (flexibilisering en maatwerk), op validatie (certificeren) en op uniciteit (MBO en WO bewegen wel). Deze externe ‘squeeze’ zorgt voor interne verlamming. Dit noemen ze in de organisatie-literatuur pad-afhankelijkheid, dat wil zeggen het onvermogen van het systeem om af te wijken van de ingeslagen weg. De verlamming zie je terug in minder innovaties, reorganisaties (doing the wrong things righter) en het defensief repareren (structuur belangrijker dan de student, maar ook in tijden van AI, het bestrijden van fraude in plaats van het vernieuwen van de werkwijze).
Toekomstbeeld
Het toekomstbeeld voor de hogeschool: onze campus is een dynamische, adaptieve leer-, onderzoek- en innovatieomgeving, vanuit hubs, van waaruit wij (beginnende) professionals en de regio ontwikkelen en versterken, en daarmee bouwen aan een duurzame toekomst. Ze ontwikkelen we beginnende beroepsprofessionals, ondersteunen we werkenden via Leven Lang Ontwikkelen om te up- en reskillen en creëren we duurzame regionale impact door praktijkgericht onderzoek en innovatie. Op deze wijze creëren we voor zowel nu als de toekomst betekenisvolle sociale, maatschappelijke en economische impact. Zie ook mijn blog over de regio als campus.
Verandering vraagt om lef, leiderschap en ondernemerschap
De noodzaak voor verandering lijkt me evident (het is onze maatschappelijke plicht), maar we zijn verandermoe en er zijn nog wel wat beren op de weg. De huidige wetgeving en financiering passen niet bij de beoogde transformatie en aanpassingen vragen om bestuurlijk offensief. In de tussentijd moeten we gebruik maken van de ruimte die er nu wel is en deze optimaal inzetten.
De auteurs van het paper schetsen als vervolgstap: ga aan de slag met de ontwikkeling van een radicaal nieuw hbo-onderwijsconcept waarbij kennisoverdracht en beroepsproducten maximaal door AI worden ondersteund en de menselijke kant van onderwijs zich voornamelijk richt op het begeleiden en het meten van het ontwikkelen van kennis, vaardigheden en vorming, ingebed in living labs met het oog op impact maken op maatschappelijke transitie/transformatieopgaven.
De randvoorwaarden voor deze stap zijn:
- professionaliseren AI-vaardigheden en adoptie AI
- state-of-the-art AI tools met experimenteerruimte
- toekomstperspectief per domein
- toekomstperspectief HBO
- dialoog over wetgeving
Van idee naar impact
Mooie ideeën over onderwijsinnovatie hebben we genoeg – de uitdaging ligt in opschaling en implementatie. Maar zoals Donella Meadows al zei: “We kunnen de wereld niet veranderen, alleen onze manier van denken. Maar als we dat doen, verandert de wereld.” De keuze is aan ons: blijven we vasthouden aan de diploma-fabriek, of stappen we over naar een regeneratief ecosysteem? Van kennis als macht naar wijsheid en menselijkheid. Van losse instellingen naar samenwerking met de regio, mbo en wo. De toekomst begint vandaag.
Leave a Reply